Filters. Het is zo’n onderwerp waar de meningen vaak stevig over verdeeld zijn. De één zweert erbij en heeft altijd een set in zijn tas. De ander noemt het ouderwets en zegt: “Dat fix ik wel in de nabewerking.” En eerlijk? Ze hebben allebei een punt.
Door de jaren heen ben ik filters anders gaan gebruiken. Niet meer als standaard accessoire, maar als bewuste keuze. Soms zijn ze onmisbaar. Soms blijven ze de hele dag in mijn tas. En juist dat onderscheid is belangrijk. Want filters maken je foto niet automatisch beter. Maar verkeerd gebruikt kunnen ze een beeld wél breken.
Waarom filters ooit zijn bedacht
Filters komen uit een tijd waarin nabewerking nauwelijks bestond. Wat je vastlegde op film, was wat je kreeg. Wilde je contrast in de lucht? Dan had je een filter nodig. Wilde je reflecties verminderen? Filter. Langere sluitertijden? Filter. In de doka kon je nog wel een en ander aan je foto veranderen, maar toch waren de mogelijkheden heel gelimiteerd.
Digitale fotografie heeft veel veranderd, maar niet alles overbodig gemaakt. Sommige dingen kun je simpelweg niet achteraf oplossen. En daar zit precies de waarde van filters vandaag de dag.
Het UV-filter
Laten we beginnen met het meest besproken filter: het UV-filter. Oorspronkelijk was dit bedoeld om ultraviolette straling tegen te houden, iets waar film gevoelig voor was. Je foto kreeg dan een paars-achtige kleurzweem. Bij moderne digitale camera’s heeft dat nauwelijks nog effect. In de praktijk wordt een UV-filter daarom vooral gebruikt als bescherming van je lens.
Ik ken mezelf: ik stoot m’n lens nog wel eens ergens tegen aan. Poets m’n lens met een doekje en kom er achter dat er toch een heel klein zandkorreltje op zat… Niet heel handig! Daarom gebruik in een UV filter: gewoon om m’n echte, dure lens te beschermen. Zit er een kras op m’n filter? Dan is dat een schade van een paar tientjes. Maar een kras op het voorstel element van mijn lens kost honderden euro’s om te laten repareren.
Toch zijn ze niet altijd even handig. Elk extra stukje glas invloed kan hebben op je beeld. Je koopt een lens van heel veel geld, en stopt er dan een ‘goedkoop’ stukje glas voor. Reflecties, verlies van contrast, extra kans op flare – vooral bij tegenlicht. En precies dat zijn situaties waarin ik mijn beeld zo puur mogelijk wil houden. Daarom haal ik het UV filter er ook weleens af, vooral in situaties in het donker en met tegenlicht.
Daarnaast bescherm ik mijn lens ook voor de zonnekap er altijd op te houden en gewoon zuinig met de apparatuur om te gaan.
Polarisatiefilter
Als ik één filter moet noemen dat écht verschil maakt, dan is het het polarisatiefilter. Dit filter doet iets wat je in de nabewerking simpelweg niet kunt nabootsen.Het haalt reflecties weg. Uit water, van natte bladeren, uit glas, van een natte paddenstoel. En tegelijk verdiept het kleuren.
Een landschap na regen, een beekje in het bos, herfstbladeren, een strakblauwe lucht met wolken: dit zijn momenten waarop een polarisatiefilter magie kan toevoegen. Maar ook hier geldt: subtiel gebruik is alles. Te veel polarisatie maakt luchten onnatuurlijk donker en kan vlekkerige effecten geven, vooral bij groothoeklenzen. Ook kunnen kleuren soms te verzadigs worden, waardoor het echt niet mooi meer is. Ik draai mijn filter daarom altijd rustig heen en weer terwijl ik door de zoeker kijk, tot het punt waarop het beeld net klopt. Het polarisatiefilter leert je hierdoor kijken. Niet klikken en doorgaan, maar bewust zijn van je licht, de kleuren en compositie.
Het polarisatie filter werkt trouwens niet altijd. Het hangt af van de lichtval en de hoek ten opzichte van de zon. Experimenteer hier dus eens mee. Beweeg je camera van links naar rechts en zie hoe het polarisatie effect verandert.
Het polarisatiefilter heeft kleurcontrast toegevoegd. Ook zijn de stenen onder het wateroppervlakte zichtbaar geworden.
ND-filters : spelen met sluitertijd
ND-filters, ook wel grijsfilters genoemd, zijn bedoeld om licht tegen te houden. Niet om het beeld donkerder te maken, maar om je meer vrijheid te geven in je instellingen. Vooral in sluitertijd. Water dat dat melkachtig of zijdeacht wordt, wolken die vervagen en mensen die verdwijnen uit een drukke scène. ND-filters maken het mogelijk om tijd zichtbaar te maken in één enkel beeld.
Hoe sterker het filter, hoe extremer het effect. En hoe belangrijker het wordt dat je weet waarom je het gebruikt. Want een lange sluitertijd is geen doel op zich. Het moet iets toevoegen aan het verhaal van je foto.
Ik zie vaak beelden waarin beweging is toegevoegd “omdat het kan”. Maar als alles beweegt, blijft er niets over om aan vast te houden. Een goede ND-foto heeft in de basis altijd een anker: iets dat stilstaat en rust brengt.
Het ND filter heeft rust gebracht in dit strandlandschap
ND stops uitgelegd:
Dan nog even dit: ND filters kunnen met verschillende termen worden aangeduid. Dit maakt het soms wat onoverzichtelijk. Dit is een goede samenvatting:
ND2 = 1 stop (halvering van de hoeveelheid licht*)
ND 4 = 2 stops
ND 8 = 3 stops
ND 16 = 4 stops
ND 32 = 5 stops
ND 64 = 6 stops
ND 1000 = 10 stops
* een stop is een halvering of verdubbeling van de hoeveelheid licht. Bij ND filters gaat het om het tegenhouden van licht, dus om een halvering. Dat gaat dus heel snel. 1 stop is dus de helft van het licht beschikbaar. Bij 2 stops is dat nog maar een kwart: oftewel 4 x zo weinig licht. Bij 3 stops is dat dan 8 keer zo weinig, tot aan 10 stops: 1/1024 deel van het licht komt nog maar binnen! Zo wordt een sluitertijd van 1/250sec opeens 4 seconden!
Het ND filter verlengd de sluitertijd, waardoor het water zijdezacht wordt.
Graduele ND-filters: het balanceren van belichting en contrast
Een gradueel ND-filter, of grijs verloop filter, loopt van donker naar transparant en wordt vooral gebruikt om het contrast tussen lucht en landschap te verminderen. Denk aan zonsopkomsten, zonsondergangen of dramatische luchten boven een donker voorgrond. Deze filters komen in verschillende sterktes, waarmee je het contrast tussen lucht en voorgrond dus kunt beïnvloeden. Hoe hoger het contrast (hoe feller de lucht), hoe donkerder het filter moet zijn.
Je zou kunnen zeggen: “Dat doe ik later wel met HDR.” En ja, technisch kan dat. Maar het werken met een gradueel filter dwingt je om al in het veld keuzes te maken. Waar leg ik de horizon? Hoe sterk mag het effect zijn? Wat is nog geloofwaardig? Dit hoeft dus niet, want het kan ook in HDR en achteraf op de computer, maar je gaat door dit filter wel bewuster fotograferen.
Ik merk dat mijn foto’s rustiger worden als ik het contrast al tijdens het fotograferen onder controle breng. Minder correctie achteraf betekent vaak een natuurlijker eindresultaat.
Door het grijsverloop filter is de lucht donkerder geworden, waardoor een betere balans tussen voorgrond en lucht ontstaat.
Hard verloop of zacht verloop?
De grijs verloop filters komen in allerlei soorten en maten. m,aar de belangrijkste twee om te onderscheiden zijn de harde en zachte verloop filters. Bij een hard verloop filter is het verloop tussen donker en licht heel kort: je krijgt hierdoor dus een scherp onderscheid tussen het lichte en donkere deel van het filter. Dit is ideaal voor een rechte horizon, zoals boven zee.
Heb je een horizon die niet recht is, zoals bijvoorbeeld een berglandschap of bomen? Gebruik dan een zachter verloop. Hierdoor zal het geheel natuurlijker ogen. Je ziet ander dan de bomen of bergen halverwege opeens donkerder worden!
Kleurfilters
Kleurfilters worden tegenwoordig nauwelijks nog gebruikt, behalve in specifieke situaties. In zwart-witfotografie kunnen ze nog steeds waardevol zijn. Een rood filter kan contrast in luchten versterken. Een geel filter verzacht het geheel. Groen werkt mooi bij vegetatie en huid.
Ik gebruik ze zelf niet, maar vind het wel interessant om te zien wat je er mee kunt bereiken. Dit zijn overigens effecten die je achteraf makkelijk kunt toevoegen in de nabewerking. Maar nogmaals, door dit soort filters in het veld te gebruiken dwing je jezelf om bewustere keuzes te maken.
Wat filters je vooral leren
Misschien wel het belangrijkste voordeel van filters is niet het effect zelf, maar wat ze met je manier van werken doen. Filters vertragen, ze maken je bewuster. Je moet nadenken voordat je ze plaatst en het dwingt je te kijken wat er verandert. En dat is precies waar fotografie beter van wordt. Niet door méér spullen mee te nemen, maar door gerichter keuzes te maken.
Gebruik filters dus niet omdat het hoort. Gebruik ze niet omdat anderen dat doen, maar gebruik ze alleen als ze iets toevoegen wat je zonder filter niet kunt bereiken. Soms blijft mijn filtertas de hele dag dicht. En soms is één filter precies wat een foto nodig heeft om te worden wat ik voelde op dat moment.
Filters zijn geen trucjes, het zijn gereedschappen die je helpen het beeld of creatieviteit die je in je hoofd hebt vast te kunnen leggen.
